Ponad sześćdziesięcioletnie nauki mistrza Morihei Ueshiby zaowocowały rzeszą kontynuatorów. Liczba studentów, którzy mieli okazję bezpośrednio brać udział w szkoleniach zapewne przekroczyła kilka tysięcy osób. Dla jednych była to epizodyczna przygoda z aikido, dla innych nowa fascynacja i droga samodoskonalenia się. Pierwsi godni następcy i propagatorzy sztuki Morihei pojawili się już w latach dwudziestych i trzydziestych XX wieku. Od tego momentu przez kolejne dziesięciolecia z pod ręki mistrza wychodzili znakomici mistrzowie.
Dzisiaj aikido ma niewątpliwie ogólnoświatowy zasięg. Naturalną konsekwencją rozwijania się sztuki jest powstawanie wielu niezależnych od siebie organizacji. Na ich czele stają wybitni mistrzowie. Ich temperament, osobowość, sposoby przekazywania swojej wiedzy i umiejętności, aż wreszcie etniczne różnice kulturowe owocują nowymi stylami aikido. Podziały na style utrwala w świadomości aikidoków tzw. ryu (tłum. przepływ w rozumieniu kontynuacji nurtu szkoły lub metody z przekazem). Pojęcie rozumiane jest w różny sposób. Jedni mówiąc o ryu utożsamiają swoją sztukę z organizacją, inni wyłącznie z mistrzem który ich naucza lub był pionierem szkoły. Dla mnie ryu to źródło wiedzy, ale również rodzaj pamięci, wdzięczności i lojalności względem mistrza od którego uczymy się aikido. Ryu jest więc relacją mistrz-uczeń opartą przede wszystkim na zaufaniu do wiedzy i umiejętności oraz tradycyjnym przekazie metody. Mistrzem, który swoim twórczym podejściem zapoczątkował nowy i co ważne charakterystyczny styl jest dla mnie Hirokazu Kobayashi.
Mimo jasno sprecyzowanych zasad i wyznaczonemu przez O`Sensei kierunkowi rozwoju dla aikido i tak każda szkoła ćwiczy nieco inaczej. Kontrasty pojawiają się np.: w pracy z bronią lub rezygnacji z buki waza, nastawieniu się na skuteczność samoobrony lub uprawianiu sztuki dla zdrowia. Niestety zdarza się, że idzie za tym fanatyzm w postaci identyfikowania się wyłącznie z jedną szkołą. W konsekwencji pojawiają się niezdrowe porównania, eksponowanie lepszych stron w swojej szkole i wytykanie słabszych u innych. Coś na zasadzie: moje jest lepsze, bo ja to robię. Sytuacje takie są bez wątpienia patologiczne, a nauczyciel który tego nie neguje najwyraźniej nie rozumie zasad jedności sztuki aikido. Przypomnę, że Morihei zawsze wspierał i współpracował z różnymi sztukami walki. Był wyjątkowym artystą i bez wątpienia geniuszem tworzącym coś niepowtarzalnego w sztukach walki. Mimo swej silnej pozycji w budo nie dyskryminował innych szkół walki i ludzi w nich ćwiczących. Z uśmiechem podchodził do wyzwań stawianych mu przez niedowiarków chcących sprawdzić realność aikido. Choć w relacjach z ludźmi był bezpośredni i stanowczy to nigdy nie dawał powodów do konfliktu. Ponad wszystko cenił ludzi i ich pasje. Nie musiał martwić się o przysłowiową konkurencję, bo nie dążył do podziałów i różnic między ludźmi. Był otwarty na kendo, jodo, judo i karate, studiował szkoły miecza oraz włóczni. Jego uczniowie, którzy wybrali drogę innej metody zakładali znaczące się dziś w świecie budo szkoły, m. in.: Shindo Rokugo Ryu (mistrz Nogushi Senryuken), Shin Riaju Heiho (Mistrz Tanaka Setaro), Kobu Jutsu (mistrz Hoshi Tetsuomi), Yae Ryu (mistrz Fukui Harumosuke), Otsuki Ryu (mistrz Otsuki Yutaka). Uczniowie, którzy otwierali własne dojo mieli jego rekomendację i nadal uczyli się od niego. Sytuacja trwała do momentu kiedy to O`Sensei powierzył zarządzanie Kobukan swojemu synowi Kisshomaru. Zmiana organizacyjna była koniecznością wynikającą przede wszystkim ze złego stanu zdrowia mistrza. Można się dzisiaj zastanawiać na ile działania nowego zarządu miały wpływ na podziały w aikido. Niemniej jednak fakty są takie, że od przeprowadzki do Iwama między studentami zaczęły pojawiać się i coraz bardziej nasilać różnice w poglądach i sposobie spostrzegania struktur organizacyjnych Hombu Dojo. Zaraz potem pojawiały się również różnice techniczne. Po zawiązaniu organizacji Aikikai część mistrzów pozostała wierna organizacji Kisshomaru, część postanowiła zerwać z jej strukturami. Daleki jestem od negowania czy stawania po którejkolwiek ze stron, bo mimo tych wydarzeń aikido dzisiaj ma się świetnie i wciąż się rozwija. Mam nawet wrażenie, że minął już okres wyścigu szczurów, a poszczególne szkoły coraz częściej wymieniają się doświadczeniami m. in. wspólnie ćwicząc na stażach.
W poszczególnych okresach życia O`Sensei jego sztuka zmieniała się. Przyczyny zmian tkwiły zapewne w zdobywaniu doświadczenia, ale nie tylko. Również wydarzenia z życia mistrza miały ogromny wpływ na kształtowanie nowych zasad. Dzisiaj mówi się o ewolucji w aikido. Dotyczy to zarówno zmian wprowadzonych przez Morihei jak i innowacji jego najbardziej uzdolnionych uczniów. Warto wiedzieć, że aikido osiągało status metody łączenia sztuki walki z ideami sprawiedliwości i pokoju dość mozolnie. Morihei przez pierwsze około 30 lat praktyki nastawiony był na poszukiwanie skuteczności i permanentnej kontroli ataku. Wówczas jego doświadczenia pochodziły z trzech źródeł: kito ryu, yagyu i daito ryu. Żadne z nich choć istnieją podobieństwa w technikach nie niosło idei pokoju. Trzecie z wymienionych – daito ryu – wiązało się z charyzmatycznym mistrzem Sokaku Takedą i ogromną fascynacją jego sztuki. Stąd też pierwsi uczniowie Morihei uprawiali twarde daito ryu pod nazwą aikijitsu Ueshiba ryu. Pamiętajmy, że Ueshiba musiał często udowadniać prawdziwość swojej metody, m.in. znane są opowieści pochodzące z lat 20-tych z dojo w Ayabe do którego w celu sprawdzenia nowej metody przybywali awanturniczy marynarze z portu Maizuru. Co więcej Morihei służąc wcześniej w wojsku poddawany był bojowemu szkoleniu. Stąd też techniki ćwiczone w latach 20-tych i 30 –tych w dużej mierze oparte były na założeniach bojowych. Znaczącym dowodem potwierdzającym ówczesne metody szkoleniowe było zainteresowanie się sztuką Morihei przez marynarkę wojenną, policję i służby mundurowe. Wiemy, że skutkowało to licznymi szkoleniami (główne wojskowe ośrodki szkoleniowe znajdowały się w Nakano, Toyama i w Yotsuya) i kontaktami z ludźmi związanymi z polityką militarną Japonii. Zwróćmy uwagę, że do bagażu doświadczeń mistrza doszły ówczesne i traumatyczne wydarzenia w Mandżurii.

 


Morihei był odporny psychicznie i silny fizycznie. Odpowiadały mu mocne techniki daito ryu. Wizerunek cherlawego starca widziany oczami początkujących aikidoków niewiele ma wspólnego z rzeczywistą fizjonomią czterdziestoletniego Ueshiby. Był niski, miał szerokie biodra i tułów oraz o czym się rzadko mówi był dużo silniejszy i wytrzymalszy od przeciętnego mężczyzny. Techniki były mocne i niezwykle skuteczne. Najbardziej znanymi studentami mistrza z lat 20-tych i 30-tych byli: Seikyo Asano, Wasaburo Asano, Makoto Miura, Isamu Takeshita, Kenji Tomiki, Nobubumi Abe, Aritoshi Murashige, Ginzo Oshikawa, Yoichiro Inoue, Minoru Mochizuki, Jiro Takeda, Hisao Kamada, Kikuo Kaneko, Tesshin Hoshi, Hidetaro Kubota, Yukota Otsuki, Sogetsu Inagaki, Yoshio Sugino, Hajime Iwata, Takuma Hisa, Kenji Tomita, Kenzo Futaki, Katsuzo Nishi, Isamu Fujita, Minoru Hirai, Soyo Matsui, Saburo Wakuta (Tenryu), Shigemi Yonekawa, Kiyoshi Nakakura, Kaizan Nakazato, Kikugoro Yonnosuki, Kiyhoshi Omeda, Yasuhiro Konishi, Kaoru Funahashi, Tsutomu Yukawa, Rinjiro Shirata, Takako Kunigoshi, Bansen Tanaka, Gozo Shioda, Zenzaburo Akazawa, Michio Hikitsuchi. Ich budo znacznie różniło się od aikido ćwiczonego obecnie w większości dojo na świecie. W wielu przypadkach mistrzowie ci zanim rozpoczęli naukę u Morihei mieli już duże doświadczenie w innych sztukach walki m.in. judo, sumo, kendo, kenjitsu, naginata, karate i yagyu. Część z nich była członkami omoto, więc swoje przekonania religijne łączyli z filozofią budo. Sztuka ów mistrzów – choć nowatorska i zawierająca pierwiastek aiki – początkowo przypominała przede wszystkim daito ryu. Z upływem lat zmieniała się stając się bardziej lekka i pozbawiona rozwiązań siłowych. Niektórzy z mistrzów z tego okresu z czasem otwierali własne szkoły dając początek nowym stylom w aikido.
Początek lat 40-tych był przełomem dla zasad aikido. Morihei odchodził od daito ryu na rzecz koncepcji nie oporowania i harmonii. W dużej mierze przyczyniły się do tego również wierzenia omoto, a tragiczne wydarzenia związane z II Wojną Światową definitywnie zmieniły światopogląd mistrza. Liczne podróże w latach 30-tych i 40-tych negatywnie odbiły się na zdrowiu mistrza. Sytuacja zmusiła go do wycofania z intensywnego życia. Po zakończeniu wojny mistrz zapragnął aby aikido było pomostem łączącym ludzi. Filozofia pokoju wpływała na elementy techniczne. Pojawiły się okrągłe i spiralne ruchy, a sztuka stawała się coraz bardziej miękka, elastyczna i pozbawiona oporu. Aikido stało się narzędziem dla wspierania rozwoju człowieka i służbą dla utrzymania pokoju na świecie. Morihei wymazał z filozofii aikido pojęcie zwycięstwa i porażki. Uważał, że wygrana nie ma znaczenia, a przegrana oznacza jedynie uświadomienie bezsensu walki. W porównaniu do okresu przedwojennego, w Iwama Morihei zmienił również sposób nauczania. Dużo pracował z jo i bokken. Mistrz posługiwał się systematyką, a techniki były wielokrotnie powtarzane. W latach 40-tych szeregi w dojo zasilili nowi studenci, najbardziej znani to: Fumimaro Konoe, Maeda Toshitame, Takuo Godo, Kinya Fujita, Kozaburo Okada, Hideo Ohba, Katsura Hayashi, Itsuo Tsuda, Koichi Tohei, Shigenobu Okumura, Kisshomaru Ueshiba, Kisaburo Osawa, Kanshu Sunadomari, Tadashi Abe, Morihiro Saito, Hiroshi Tada, Hirokazu Kobayashi, Sadateru Arikawa, Hiroshi Isoyama, Fukiko Sunadomari, Junichi Haga.
Lata 50-te i 60-te Morihei spędził w Iwama. Powstały tam ostatnie ćwiczone obecnie warianty technik aikido. Morihei mimo, że wycofał się do Iwama dał początek i przyzwolenie dla wyjścia aikido poza granice rodzimej Japonii. W latach 50-tych aikido sponiewierane wojną odbudowywało się dzięki ogromnemu zaangażowaniu uczniów Morihei. Oprócz przedwojennych studentów należeli bądź wciąż należą do tego grona nowi studenci ówczesnych czasów: Seiseki Abe, Mutsuro Nakazono, Kenshiro Abbe, Hiroshi Kato, Reishin Kawai, Anno Motomichi, Yasunari Kitaura, Kenneth Cottier, Iwao Tamura, Andre Nocquet, Seigo Yamaguchi, Shoji Nishio, Akira Tohei, Masando Sasaki, Yoshio Kuroiwa, Masamichi Noro, Nobuyoshi Tamura, Yasuo Kobayashi, Masatake Fujita, Katsuaki Asai, Yoshimitsu Yamada, Kazuo Chiba, Seiichi Sugano, Yutaka Kurita, Shuji Maruyama, Koretoshi Maruyama, Mitsugi Saotome, Terry Dobson, Norihiko Ichihashi, Sadao Yoshioka, Norio Wakatake, Kimio Kuroishi. Warto zapamiętać, że kilku z nich to obcokrajowcy, którzy również dołożyli swoją cegiełkę do propagowania aikido poza granicami Japonii.
Ostatnie zmiany wprowadzone przez Morihei do sztuki aikido podyktowane były ograniczeniami fizycznymi związanymi z wiekiem. Słabsze ciało nakazywało mu zmienić niektóre z zasad kontroli. Mistrz wyprzedzał zamiary atakującego i stosował kontrolę pozbawioną kontaktu fizycznego tzw. aiki nage. W latach 60-tych techniki stawały się dużo bardziej ergonomiczne, a obszerne ruchy rąk mistrz skrócił zastępując zasadami marui i meguri. Geniusz Morihei spowodował jakościowe zmiany w technice, dzięki którym mniejsza praca u tori dawał duży efekt kontroli nad uke. Sztuka stała się jeszcze bardziej subtelniejsza. Uczniowie, którzy zostali przy mistrzu niestety w mniejszości poszli drogą ostatnich zmian w technice aikido. Wymienię parę nazwisk nowych studentów, którzy dołączyli do nauk i towarzyszyli Morihei w ostatnich latach jego życia, byli to: Shizuo Imaizumi, Robert Nadeau, Minoru Kurita, Seijuro Masuda, Nobuyuki Watanabe, Mitsunari Kanai, Kenji Shimizu, Seishiro Endo, Morito Suganuma, Tomio Ishimoto, Roy Suenaka, Takeji Tomita, Fumio Toyoda, Virginia Mayhew, Robert Frager, Alan Ruddock, Henry Kono, Gaku Homma.
Przez kilkadziesiąt lat nauk Morihei wielu mistrzów założyło własne dojo zarówno w Japonii jak i na całym świecie. Tworzyły się również niezależne organizacje. W dalszej części tego rozdziału przedstawię kilkadziesiąt nazwisk, które warto utrwalić chociażby z szacunku do ich wkładu w rozwój aikido w Japonii oraz na innych kontynentach. Oczywiście to nie wszyscy, wielu mistrzów choć nie założyło własnych szkół pojawiało się na stażach organizowanych poza granicami Japonii. Ilustracja … przedstawia najbardziej znane obecnie szkoły i style aikido.
Morihei Ueshiba rozwijał swoją sztukę przez całe życie. Nigdy nie widział granic tworzenia i nie wahał się wprowadzać zmiany. Nawet na łożu śmierci nie widział jej ostatecznego kształtu. Jedna z ostatnich nauk mistrza dotyczyła ewolucji w aikido i ciągłego poszukiwania nowych rozwiązań. Gdyby żył zapewne aikido było by dziś inne.

Translate »